Hof wijst vorderingen UPC tegen T-Mobile en KPN over te hoge interconnectietarieven af — GHDHA:2015:405
misbruik van machtspositie bij mobiele interconnectietarieven
Eiser / verzoeker
UPC Nederland B.V. en UPC Nederland Business B.V.
Verweerder / gedaagde
T-Mobile Netherlands B.V. en KPN B.V.
Het hof bekrachtigt het vonnis van de rechtbank Rotterdam en wijst alle vorderingen van UPC af, met veroordeling van UPC in de proceskosten.
- Misbruik van machtspositie door te hoge prijzen vereist dat de prijs buitensporig is: niet in redelijke verhouding tot de economische waarde van de dienst; een hoge maar niet buitensporige prijs levert geen misbruik op.
- UPC heeft niets concreets gesteld over de werkelijke kosten van T-Mobile en KPN, waardoor de winstmarge niet kon worden bepaald en het buitensporige karakter van de tarieven niet kon worden vastgesteld.
- De BULRIC-tarieven zijn niet geschikt als maatstaf voor misbruikelijk hoge tarieven, omdat zij uitgaan van kosten van een hypothetisch efficiënte aanbieder en niet van werkelijke kosten.
- Kruissubsidiëring met de opbrengst van een niet-buitensporige marge levert geen misbruik van machtspositie op, omdat een dergelijke marge ook bij daadwerkelijke mededinging haalbaar is.
- Een nieuwe grief over overtreding van het kartelverbod werd wegens strijd met de twee-conclusieregel buiten beschouwing gelaten.
Samenvatting
UPC Nederland had bij de rechter terugbetaling geëist van T-Mobile en KPN omdat die bedrijven in de periode 2005 tot en met 2010 te hoge tarieven zouden hebben gerekend voor het doorverbinden van telefoongesprekken. Het gaat om zogenoemde mobiele terminating access-tarieven: het tarief dat een aanbieder van vaste telefonie betaalt om gesprekken van zijn klanten af te leveren bij klanten van een mobiel netwerk. UPC vond dat T-Mobile en KPN hiermee misbruik maakten van hun machtspositie en miljoenen euro's te veel hadden ontvangen.
De kern van het geschil draaide om de vraag of de gehanteerde tarieven zo hoog waren dat ze als misbruikelijk moesten worden aangemerkt. UPC baseerde haar vordering op mededingingsrecht, ongerechtvaardigde verrijking en de redelijkheid en billijkheid. Als maatstaf voor de te hoge tarieven verwees UPC naar de zogeheten BULRIC-tarieven, een door de telecomtoezichthouder OPTA berekend tariefstelsel. Dat stelsel gaat uit van de kosten van een hypothetisch efficiënte aanbieder en berekent alleen de zogenoemde incrementele kosten, dat zijn de extra kosten die direct samenhangen met het leveren van de dienst.
Het hof volgt UPC niet. Volgens vaste Europese rechtspraak, neergelegd in het United Brands-arrest van het Hof van Justitie, is pas sprake van misbruik van een machtspositie door het rekenen van te hoge prijzen als die prijzen buitensporig zijn: zo hoog dat zij niet meer in een redelijke verhouding staan tot de economische waarde van de geleverde dienst. Dat wordt vastgesteld door de verkoopprijs te vergelijken met de werkelijk gemaakte kosten en te beoordelen of de winstmarge disproportioneel is.
Juist op dat punt schiet UPC tekort. Zij heeft in de hele procedure niets concreets naar voren gebracht over de werkelijke kosten die T-Mobile en KPN maakten voor hun interconnectiediensten. De BULRIC-tarieven zijn daarvoor ongeschikt, omdat ze niet uitgaan van die werkelijke kosten maar van een theoretisch efficiencymodel. Zonder inzicht in de werkelijke kosten kan de winstmarge niet worden bepaald, en dus ook niet worden vastgesteld of die marge buitensporig is.
UPC had ook betoogd dat T-Mobile en KPN met de hogere tarieven kruissubsidiëring financierden, waarmee zij voordelen behaalden die bij normale concurrentie niet mogelijk zouden zijn geweest. Denk aan het aanbieden van goedkope of gratis telefoons en aantrekkelijke belbundels. Het hof verwerpt dit argument. Een prijs die niet buitensporig is, levert geen misbruik op, ongeacht waarvoor de gerealiseerde marge verder wordt gebruikt.
Een poging van UPC om tijdens het pleidooi in hoger beroep nog een extra grondslag aan te voeren, namelijk dat T-Mobile en KPN het kartelverbod hadden overtreden door onderling afspraken te maken over de tarieven, wees het hof ook af. Die grief werd te laat ingediend en was in strijd met de procesregels.
Het hof bekrachtigt het eerdere vonnis van de rechtbank Rotterdam en veroordeelt UPC in de proceskosten van het hoger beroep: aan de zijde van T-Mobile gaat het om ruim € 20.990 en aan de zijde van KPN om ruim € 16.734.
Betrokken advocaten
Betrokken rechters
Gerelateerde uitspraken
ECLI:NL:RBAMS:2024:3928, Rechtbank Amsterdam, 03-07-2024, C/13/705132 / HA ZA 21-687
Rechtbank Amsterdam · Civiel Recht
ECLI:NL:RBAMS:2022:4452, Rechtbank Amsterdam, 03-05-2022, C/13/716911 / KG ZA 22-369
Rechtbank Amsterdam · Civiel Recht
ECLI:NL:GHAMS:2017:2980, Gerechtshof Amsterdam, 25-07-2017, 200.176.186/01
Gerechtshof Amsterdam · Civiel Recht
ECLI:NL:RBNNE:2017:2257, Rechtbank Noord-Nederland, 28-06-2017, C/19/111171 / HA ZA 15-165
Rechtbank Noord-Nederland · Civiel Recht
Gegevens
Datum uitspraak
Instantie
Gerechtshof Den HaagRechtsgebied
Civiel Recht; MededingingsrechtZaaknummer
200.138.493-01 en 200.143.180-01
Procedure
Hoger beroep
Op de hoogte blijven
Laat het weten als er hoger beroep of een vervolg komt in deze zaak.
Nieuwe uitspraken van deze rechter
- dhr. mr. B.M.P. Smulders LL.M.
vast rendement
- Vastgoed als zekerheid
- Kwartaalbetalingen
- Vanaf €30.000
Let op! Geen vergunning- en geen prospectusplicht voor deze activiteit.
Recente uitspraken
Een groep van veertien appellanten, waaronder investeerders en vennootschappen die tussen 2007 en 2014 betrokken waren bij online kansspelen vanuit Malta, spande een civiele procedure aan tegen de Staat der Nederlanden en de Kansspelautoriteit. Zij eisten onder meer een verklaring dat het Nederlandse totaalverbod op online kansspelen in strijd was met het Europese recht op vrij verkeer van diensten, schadevergoeding wegens onrechtmatig overheidshandelen en rectificatie van een persbericht dat het Openbaar Ministerie in 2021 uitgaf. De aanleiding voor de procedure ligt in een strafrechtelijk onderzoek dat het Openbaar Ministerie in 2019 startte. Zes van de appellanten werden verdacht van overtreding van de Wet op de kansspelen, witwassen en deelname aan een criminele organisatie. Er werd beslag gelegd op vermogensbestanddelen van zowel de verdachten als van de overige appellanten die niet als verdachte waren aangemerkt. In het persbericht van juni 2021 meldde het OM dat er beslag was gelegd voor meer dan 100 miljoen euro en dat de verdachten vermoedelijk ruim 250 miljoen euro hadden verdiend met het illegaal aanbieden van online kansspelen. De kern van het juridische geschil draaide om de vraag of het Nederlandse totaalverbod op online kansspelen in de periode 2007-2014 in strijd was met het Europese verdrag. Appellanten betoogden dat het verbod nooit daadwerkelijk heeft gewerkt, nauwelijks werd gehandhaafd en uiteindelijk door de wetgever zelf overboord is gegooid toen in 2021 de Wet kansspelen op afstand werd ingevoerd. Dat bewees volgens hen dat het totaalverbod niet geschikt was om consumentenbescherming of fraudebestrijding te realiseren. Het hof volgde dat betoog niet. Volgens vaste rechtspraak van het Europese Hof van Justitie hebben lidstaten op het gebied van kansspelen een ruime beleidsvrijheid om zelf te bepalen welk beschermingsniveau zij nastreven en welke middelen zij daarvoor inzetten. Een totaalverbod op online kansspelen is in beginsel een geschikt middel, omdat online gokken bijzondere risico's meebrengt: er is geen direct contact tussen speler en aanbieder, de toegang is permanent en anoniem en sociale controle ontbreekt. Het hof stelde vast dat het Europese recht niet vereist dat een lidstaat de meest effectieve of minst vergaande maatregel kiest. De stelling dat het verbod onvoldoende samenhangend werd uitgevoerd, wees het hof eveneens van de hand. De mogelijkheid om via internet deel te nemen aan de Lotto of te wedden op sportevenementen gold als een beperkte uitzondering op een verder alomvattend verbod, en werd door de Staat gecontroleerd. Het prioriteringsbeleid van de Kansspelautoriteit, dat eerst handhavend optrad tegen de grootste aanbieders, deed geen afbreuk aan het verbod als zodanig. Dat de wetgever later koos voor een gereguleerd systeem met vergunningverlening, maakte het eerdere verbod niet alsnog onrechtmatig. Ook de vordering tot rectificatie van het persbericht werd afgewezen. Appellanten stelden dat het bericht hen herleidbaar maakten en de onschuldpresumptie schond. Het hof oordeelde dat het bericht uitsluitend leeftijden en geslacht vermeldde en daarmee niet herleidbaar was tot individuele verdachten. Bovendien maakte het bericht voldoende duidelijk dat het slechts om verdenkingen en vermoedens ging, onder meer door herhaald gebruik van de woorden 'verdacht' en 'vermoedelijk'. Het hof bekrachtigde het vonnis van de rechtbank Den Haag van januari 2024, waarbij alle vorderingen van appellanten waren afgewezen. De appellanten werden veroordeeld in de proceskosten van het hoger beroep, begroot op € 3.567,- te vermeerderen met wettelijke rente.
Een vastgoedontwikkelaar uit Amsterdam, 1828-VIII B.V., wil een voormalige timmerfabriek aan de rand van Leidschendam slopen en vervangen door een wooncomplex met 138 huurappartementen, waarvan 85 procent bestemd als sociale huur voor jongeren tussen de 18 en 28 jaar. Voor dat plan is een aangrenzend stukje gemeentegrond van 395 vierkante meter nodig. De gemeente Leidschendam-Voorburg was van plan dat perceel onderhands te verkopen aan 1828-VIII B.V., zonder andere geïnteresseerden de kans te geven mee te dingen. Een omwonende en vastgoedhandelaar die zelf percelen in de buurt bezit, verzette zich daartegen. Hij eiste via een kort geding dat de gemeente een openbare selectieprocedure zou organiseren, zodat ook hij een kans zou krijgen om de grond te kopen. De voorzieningenrechter in Den Haag wees zijn vorderingen in juni 2024 af. De man ging in hoger beroep. De kern van de rechtszaak draait om de zogenoemde Didam-regels. Uit twee arresten van de Hoge Raad volgt dat een overheid bij de verkoop van grond in beginsel gelijke kansen moet bieden aan alle geïnteresseerden, via een openbare selectieprocedure. Er geldt echter een uitzondering: als op voorhand vaststaat, of redelijkerwijs mag worden aangenomen, dat er slechts één serieuze gegadigde bestaat, is zo'n procedure niet nodig. Het hof oordeelde dat de gemeente die uitzondering hier terecht heeft ingeroepen. Drie omstandigheden speelden daarbij een rol. Ten eerste hanteert de gemeente het beleid om grond alleen te verkopen aan eigenaren van direct aangrenzende percelen, om versnippering van de openbare ruimte te voorkomen. Het perceel van 1828-VIII B.V. grenst direct aan de gemeentegrond; de percelen van de appellant liggen ervan gescheiden door een openbare weg met een groot parkeerterrein. Die weg is weliswaar ook gemeentegrond, maar dat maakt de percelen van de appellant nog geen aangrenzende percelen. Ten tweede voorziet het bouwplan van 1828-VIII B.V. in sociale huurwoningen voor een specifieke doelgroep waarnaar grote vraag bestaat. De gemeente verwees naar meerdere beleidsdocumenten waaruit de urgentie van meer sociale woningbouw blijkt. De appellant hield zich naar eigen zeggen niet bezig met sociale woningbouw en had ook geen vergelijkbaar plan ingediend, ook niet nadat de gemeente in februari 2024 haar voornemen openbaar had gemaakt en potentiële gegadigden uitdrukkelijk de kans bood om een alternatief plan in te dienen. De appellant gaf ter zitting zelf aan dat hij daartoe ook niet in staat was geweest. Ten derde wees het hof erop dat de appellant weliswaar stelde dat de gemeente niet transparant was geweest over de gesprekken met 1828-VIII B.V., maar dat dat verwijt feitelijke grondslag miste. Uit een participatieverslag bleek dat hij persoonlijk had deelgenomen aan meerdere klankbordgroepbijeenkomsten in 2023. Al in 2022 was hij op de hoogte van de plannen, maar had hij geen stappen ondernomen om een alternatief plan te ontwikkelen. Het hof bekrachtigde het vonnis van de voorzieningenrechter en veroordeelde de appellant in de proceskosten van het hoger beroep: € 3.404 aan de zijde van de gemeente en € 3.404 aan de zijde van 1828-VIII B.V., vermeerderd met wettelijke rente.
De gemeente Rotterdam verkocht 21 woningen aan de Boergoensestraat voor € 1 aan een vennootschap, met sanerings-, ontruimings- en opknapverplichtingen in de koopovereenkomst. Een derde partij stelde zich op het standpunt dat deze transactie neerkwam op verboden staatssteun in de zin van Europees recht en spande een procedure aan. In eerste aanleg verloor die derde partij. In hoger beroep dagvaardde hij alleen de gemeente Rotterdam, nadat hij met de begunstigde vennootschap een vaststellingsovereenkomst had gesloten. Daarin was onder meer afgesproken dat hij de vennootschap niet in hoger beroep zou betrekken en dat hij de nietigheid of vernietiging van de koopovereenkomst niet meer zou vorderen. De gemeente stelde vervolgens een incident in, waarbij zij betoogde dat de rechtsverhouding tussen haar en de begunstigde vennootschap processueel ondeelbaar is. Dat begrip uit het procesrecht betekent dat over zo'n rechtsverhouding alleen kan worden beslist als alle betrokkenen aan de procedure deelnemen. De gemeente vorderde dat de appellant niet-ontvankelijk zou worden verklaard in zijn vordering tot ongedaanmaking van de staatssteun, tenzij hij de vennootschap alsnog zou oproepen. Het hof verwierp dit standpunt. Van processuele ondeelbaarheid is alleen sprake als de aard en inhoud van de rechtsverhouding ertoe dwingen dat de beslissing voor alle betrokkenen gelijkluidend moet zijn. Het enkele risico op tegenstrijdige uitspraken is daarvoor niet voldoende. Het hof wees er bovendien op dat de gemeente in eerste aanleg zelf had betoogd dat staatssteun ongedaan gemaakt kan worden zonder de koopovereenkomst aan te tasten, wat haaks staat op haar latere standpunt in het incident. Het hof verwees naar het Europese staatssteunrecht, dat de lidstaten vrij laat in de keuze hoe zij onrechtmatige staatssteun terugvorderen. Het Hof van Justitie van de EU heeft al eerder vastgesteld dat het Unierecht een lidstaat niet verplicht om de overeenkomst waarbij staatssteun is verleend nietig te verklaren, zolang het aan de begunstigde verleende voordeel maar ongedaan wordt gemaakt. De Nederlandse Wet terugvordering staatssteun bevestigt bovendien dat terugvordering ook mogelijk is zonder de onderliggende rechtshandeling aan te tasten. De gemeente beschikt dus over juridische instrumenten om de staatssteun terug te vorderen zonder de koopovereenkomst te vernietigen, ook als de vennootschap geen partij is in de procedure. Het hof wees de incidentele vordering van de gemeente tot niet-ontvankelijkverklaring af en hield de beslissing over de proceskosten aan tot de uitspraak in de hoofdzaak. De zaak wordt voortgezet: partijen kunnen zich uitlaten over de vraag of zij een mondelinge behandeling in de hoofdzaak wensen of dat het hof direct arrest kan wijzen.
Bencis Capital Partners, een Amsterdamse investeringsmaatschappij, heeft geprobeerd een boete van ruim € 1,2 miljoen die zij van de Autoriteit Consument en Markt (ACM) kreeg opgelegd, te verhalen op Dossche Mills. Dossche Mills is de rechtsopvolger van Meneba, een meelproducent die destijds deel uitmaakte van het Bencis-concern. Het Gerechtshof Den Haag wees die vordering af. De achtergrond van de zaak gaat terug tot een kartel in de meelbranche. Meneba nam in de periode 2001 tot 2007 deel aan prijsafspraken met andere meelproducenten, wat een overtreding was van het kartelverbod. De ACM legde Meneba in 2010 een boete op van € 9 miljoen. Enkele jaren later besloot de ACM ook Bencis te beboeten, omdat Bencis als moedermaatschappij in een deel van de inbreukperiode beslissende invloed uitoefende op Meneba. Moeder en dochter vormden daarmee juridisch gezien één onderneming. Aan Bencis werd een afzonderlijke boete van ruim € 1,2 miljoen opgelegd. Beide boetes zijn na procedures bij rechtbank en het College van Beroep voor het bedrijfsleven onherroepelijk geworden. Bencis stelde dat zij zelf niets fout had gedaan. Zij wist niet van het kartel en had bij de overname van Meneba zelfs uitdrukkelijk navraag gedaan naar mogelijke overtredingen. Omdat de boete uitsluitend het gevolg was van het wangedrag van Meneba, vond Bencis dat Dossche Mills de schade moest vergoeden. Dossche Mills betwistte die redenering. Het hof volgde de rechtbank Rotterdam, die de vorderingen eerder al had afgewezen. De kern van het oordeel is dat Bencis en Meneba tijdens de inbreukperiode samen één onderneming vormden. De inbreuk op de mededingingsregels is dus niet door Meneba alleen gepleegd, maar ook door Bencis. Een overtreding die Bencis geacht wordt zelf mede te hebben begaan, kan niet tegelijk een onrechtmatige daad van Meneba jegens Bencis zijn. Bencis had ook betoogd dat Meneba ongerechtvaardigd was verrijkt. Als moeder en dochter tegelijk en hoofdelijk waren beboet, zou de totale boete hoger zijn uitgevallen en had Bencis mogelijk regres kunnen nemen. Door de afzonderlijke beboeting zou Meneba een lagere boete hebben gekregen ten koste van Bencis. Het hof verwierp dit betoog. Beide vennootschappen betaalden ieder een boete tot aan het wettelijke maximum van 10 procent van hun eigen omzet, een maatstaf die de ACM als benadering van draagkracht hanteert. Dat Bencis niet op de hoogte was van het kartel, maakt dit niet anders. Als moedermaatschappij met beslissende invloed op het beleid van Meneba draagt zij mede verantwoordelijkheid voor de inbreuk. Een due diligence onderzoek en jaarlijkse navraag naar wetsovertredingen zijn onvoldoende reden om haar van die verantwoordelijkheid te ontslaan. Het hof bekrachtigde de vonnissen van de rechtbank Rotterdam en veroordeelde Bencis in de proceskosten van het hoger beroep, begroot op € 24.298,-, te vermeerderen met wettelijke rente bij niet-tijdige betaling.
Eureco-Pharma, een paralleldistributeur van geneesmiddelen, verloor in hoger beroep haar rechtszaak tegen zorgverzekeraar Zilveren Kruis over het zogenoemde afslagenbeleid voor het kankermedicijn Imbruvica. De kern van het geschil: Zilveren Kruis paste in 2020 en 2021 forse kortingen toe op de vergoeding aan ziekenhuizen die Imbruvica niet rechtstreeks afnamen van de fabrikant, maar via een paralleldistributeur zoals Eureco-Pharma. Dat beleid deed Eureco-Pharma's marktaandeel in het eerste kwartaal van 2020 kelderen tot nul. Imbruvica is een duur medicijn voor de behandeling van chronische lymfatische leukemie en lymfeklierkanker. De fabrikant had met Nederlandse zorgverzekeraars, via inkoopverband Zorgverzekeraars Nederland, een korting op basis van nacalculatie afgesproken. Die korting gold alleen als ziekenhuizen rechtstreeks bij de fabrikant inkochten. Zilveren Kruis hanteerde daarop een afslag van 49 procent op de vergoeding voor parallel ingekochte Imbruvica in 2020. In 2021 was dat 7 procent voor capsules en 17 procent voor tabletten. De inkooporganisatie iZAAZ van academische ziekenhuizen schreef dat Eureco-Pharma weliswaar de beste prijs had geboden, maar dat de afslagen van Zilveren Kruis de ziekenhuizen feitelijk dwongen bij de fabrikant in te kopen. Eureco-Pharma stelde drie juridische grondslagen: het Europese verbod op invoerbeperkingen (artikel 34 VWEU), het Europese kartelverbod (artikel 101 VWEU) en de Nederlandse Mededingingswet. Ook verzocht zij om overlegging van de raamovereenkomst en andere stukken, en drong zij aan op prejudiciële vragen aan het Europese Hof van Justitie. Het hof verwierp het beroep op het vrij verkeer van goederen. Artikel 34 VWEU richt zich tot lidstaten en overheidsmaatregelen, niet tot private partijen zoals zorgverzekeraars. Anders dan bij de privaatrechtelijke organisatie in het zogenoemde Fra.bo-arrest beschikte Zilveren Kruis niet over feitelijke regelgevende bevoegdheden die gelijkstaan aan overheidsmaatregelen: het afslagenbeleid gold slechts voor de 20 procent van de markt die via Zilveren Kruis verzekerd is. De overheid had ook geen invloed op de hoogte of toepassing van de afslagen. Ook het kartelverbod bood Eureco-Pharma geen soelaas. Het hof stelde vast dat zorgverzekeraars op zichzelf vrij zijn om afslagen toe te passen en om afspraken te maken met fabrikanten over kortingen op inkoopprijzen. Dat meerdere verzekeraars vergelijkbaar gedrag vertoonden, betekent nog niet dat zij dit onderling hebben afgestemd: elke verzekeraar had een zelfstandige prikkel om de afslag te hanteren, juist om zo meer te profiteren van de nacalculatiekorting van de fabrikant. Dat de ziekenhuizen vervolgens hun inkoop aanpasten, was geen blijk van wilsovereenstemming met Zilveren Kruis, maar van de feitelijke druk die de afslagen uitoefenden. De brief van iZAAZ bevestigde juist dat de ziekenhuizen gedwongen voelden en er bezwaar tegen hadden. Het verzoek om Zilveren Kruis te gelasten stukken over te leggen wees het hof eveneens af. Voor een dergelijk bevel is een rechtmatig belang vereist, maar er waren geen concrete aanwijzingen dat de gevraagde documenten iets zouden onthullen over verboden afspraken. Het zou neerkomen op een zogenoemde fishing expedition. Ten slotte zag het hof geen reden om prejudiciële vragen te stellen aan het Europese Hof van Justitie: de bestaande rechtspraak bood voldoende houvast om zelfstandig te oordelen. Het hof bekrachtigde het vonnis van de rechtbank Den Haag en veroordeelde Eureco-Pharma in de proceskosten van het hoger beroep, vastgesteld op in totaal circa € 3.481 aan griffierecht, advocaatkosten en nasalaris ten gunste van Zilveren Kruis.