ECLI:NL:GHDHA:2023:2331, Gerechtshof Den Haag, 17-10-2023, 200.321.680/01 — GHDHA:2023:2331
Samenvatting
Geen aantasting van een inmiddels gegunde opdracht na afwijzing van een kort geding in eerste aanleg.
Betrokken advocaten
Betrokken rechters
Gerelateerde uitspraken
ECLI:NL:RBDHA:2023:11770, Rechtbank Den Haag, 25-07-2023, C/09/649728 KG ZA 23-604
Rechtbank Den Haag · Civiel Recht; Aanbestedingsrecht
ECLI:NL:RBGEL:2023:3515, Rechtbank Gelderland, 21-06-2023, 417718
Rechtbank Gelderland · Civiel Recht; Aanbestedingsrecht
ECLI:NL:RBAMS:2022:121, Rechtbank Amsterdam, 10-01-2022, C/13/710735 / KG ZA 21-996
Rechtbank Amsterdam · Civiel Recht; Aanbestedingsrecht
ECLI:NL:GHSHE:2021:3019, Gerechtshof 's-Hertogenbosch, 05-10-2021, 200.279.133_01
Gerechtshof 's-Hertogenbosch · Civiel Recht; Aanbestedingsrecht
Gegevens
Datum uitspraak
Instantie
Gerechtshof Den HaagRechtsgebied
Civiel Recht; AanbestedingsrechtZaaknummer
200.321.680/01
Procedure
Hoger beroep kort geding
Op de hoogte blijven
Laat het weten als er hoger beroep of een vervolg komt in deze zaak.
Nieuwe uitspraken van deze rechters
- dhr. mr. H.M.H. Speyart van Woerden
- dhr. mr. M.Y. Bonneur
- dhr. mr. A.G.J. baron van Wassenaer van Catwijck
vast rendement
- Vastgoed als zekerheid
- Kwartaalbetalingen
- Vanaf €30.000
Let op! Geen vergunning- en geen prospectusplicht voor deze activiteit.
Recente uitspraken
Een producent van een grondstof gemaakt van verbrand huishoudelijk afval heeft bij het gerechtshof Den Haag opnieuw verloren van de gemeente Rotterdam, die dit materiaal weerde uit een aanbesteding voor betonstraatstenen. De zaak draait om Heros Sluiskil, dat AEC-granulaat produceert: een grondstof voor beton die wordt gemaakt van AEC-bodemas, het restproduct dat overblijft na verbranding van huishoudelijk afval in een afvalenergiecentrale. Toen de gemeente Rotterdam een Europese aanbesteding uitschreef voor de levering van betonstraatstenen, nam zij in de eisen op dat de stenen geen secundaire materialen mochten bevatten die afkomstig zijn uit de verbranding van huishoudelijk afval. Daarmee kwam AEC-granulaat niet in aanmerking. Andere secundaire grondstoffen, zoals zand en grind verkregen uit het thermisch reinigen van vervuilde grond, waren wel toegestaan. Volgens de gemeente was dit verbod nodig omdat zij wilde dat de straatstenen aan het einde van hun levensduur voor honderd procent herbruikbaar zouden zijn. Beton met resten van AEC-granulaat kan volgens de gemeente niet meer volledig worden teruggebracht tot de oorspronkelijke, betoneigen bestanddelen zand, cement en grind, terwijl dat met stenen van thermisch gereinigd zand en grind wel kan. Heros vond dit onderscheid willekeurig en meende dat het verbod in strijd was met de regels voor aanbestedingen, onder meer omdat het de mededinging onnodig zou beperken en het vrije verkeer van goederen binnen de Europese Unie zou belemmeren. Nadat een interne klachtenprocedure bij de gemeente deels gegrond werd verklaard, wat betreft de summiere motivering, maar op het punt van de rechtmatigheid van het verbod zelf ongegrond bleef, vroeg Heros de voorzieningenrechter in kort geding om de gemeente te verbieden de opdracht te gunnen en de aanbesteding in te trekken. Die vordering werd afgewezen en Heros werd in de proceskosten veroordeeld. In hoger beroep bij het hof was de aanbesteding inmiddels afgerond: de gemeente had op 3 november 2025 al een overeenkomst gesloten met de winnende inschrijver. Heros vroeg het hof daarom nu om die overeenkomst te laten ontbinden of opzeggen. Het hof wees erop dat de Hoge Raad in het zogenoemde Xafax-arrest heeft bepaald dat een eenmaal gesloten aanbestedingsovereenkomst, nadat een concurrent in eerste aanleg zonder succes is opgekomen tegen de gunning, alleen in een beperkt aantal wettelijk omschreven gevallen nog kan worden aangetast. Van zulke gevallen was hier geen sprake, zodat deze vordering van Heros al om die reden niet kon slagen. Omdat de proceskostenveroordeling van de eerdere procedure nog wel ter discussie stond, beoordeelde het hof vervolgens alsnog inhoudelijk of de gemeente het verbod terecht had gesteld. Het hof oordeelde dat de eis een zogenoemde functionele eis is, die is toegestaan onder de aanbestedingsregels omdat zij rechtstreeks voortvloeit uit het doel van de opdracht: het bevorderen van duurzaamheid en volledige herbruikbaarheid van het beton. Omdat AEC-granulaat, anders dan thermisch gereinigd zand en grind, geen betoneigen materiaal is en niet meer uit het beton kan worden verwijderd, is het onderscheid tussen beide materialen volgens het hof niet arbitrair maar functioneel gerechtvaardigd. Fabrikanten van betonstraatstenen zijn bovendien niet afhankelijk van AEC-granulaat en kunnen hun producten ook zonder dit materiaal maken, zodat van een ongerechtvaardigde belemmering van de mededinging geen sprake is. Ook het beroep op het vrije verkeer van goederen binnen de EU ging niet op, omdat deze zaak zich volledig binnen Nederland afspeelt en het verbod zonder onderscheid geldt voor binnenlandse en buitenlandse producten. Het hof oordeelde dat de voorzieningenrechter Heros terecht in het ongelijk had gesteld en bekrachtigt het vonnis. Het hoger beroep van Heros slaagt niet op geen van de aangevoerde punten, en het hof veroordeelt Heros tot betaling van de proceskosten van het hoger beroep aan de gemeente, in totaal € 3.596.
Een groep van 43 gemeenten in Rotterdam en Zuidwest-Nederland schreef een grote Europese aanbesteding uit voor het overnemen, aanleggen, exploiteren en onderhouden van laadpalen voor elektrische voertuigen. Het gaat om ongeveer 20.000 nieuwe en 3.100 bestaande laadpunten, die na gunning worden verdeeld tussen twee concessiehouders: de winnaar krijgt 60 procent van de locaties, de nummer twee 40 procent. Laadpaalexploitant Park&Charge, dat inmiddels verder gaat onder de naam Qwello B.V., maakte al voor de inschrijving bezwaar tegen de opzet van de aanbesteding. Volgens Park&Charge hadden de gemeenten de opdracht ten onrechte niet gesplitst in aparte procedures of percelen, wat in strijd zou zijn met het clusterverbod en het splitsingsgebod uit artikel 1.5 van de Aanbestedingswet. Ook had zij kritiek op de manier waarop de laadlocaties achteraf over de concessiehouders worden verdeeld en op een beoordelingscriterium voor de inkoopprijs van elektriciteit, dat zij disproportioneel nadelig vond. Toen de gemeenten weigerden de aanbesteding in te trekken, spande Park&Charge een kort geding aan bij de rechtbank Rotterdam. Zij vorderde primair een verbod om de aanbesteding voort te zetten en, als de gemeenten toch wilden gunnen, een gebod tot heraanbesteding in meerdere losse procedures. De voorzieningenrechter wees alle vorderingen op 29 april 2026 af en veroordeelde Park&Charge in de proceskosten van zowel de gemeenten als van de twee partijen die zich in de procedure hadden gevoegd, Fimih Energy Solutions en Rebel Development. In hoger beroep bij het gerechtshof Den Haag draaide de zaak vrijwel volledig om een voorvraag: mag Park&Charge zich wel beroepen op artikel 1.5 van de Aanbestedingswet? Die bepaling beschermt namelijk uitsluitend het midden- en kleinbedrijf. Het hof moest dus eerst vaststellen of Park&Charge nog als mkb-bedrijf kwalificeert. Park&Charge is sinds 2024 onderdeel van de Qwello-groep. Aan de top van die groep staat investeringsmaatschappij TIP Charging Holdco Ltd, die via Qwello GmbH indirect alle aandelen in Park&Charge houdt en in 2024 een balanstotaal van 157 miljoen euro en een winst van circa 48 miljoen euro had. Volgens de Europese definitie die het hof hanteerde, is een bedrijf alleen mkb als het minder dan 250 werknemers heeft en een jaaromzet van maximaal 50 miljoen euro of een balanstotaal van maximaal 43 miljoen euro. Omdat TIP Charging Holdco Ltd meer dan de helft van de aandelen houdt, telt het hof haar cijfers voor 100 procent mee bij die van Park&Charge zelf. Samen ligt dat ruim boven de grenswaarden, ook al heeft Park&Charge op eigen naam maar 31 miljoen euro omzet en 19 werknemers. Park&Charge voerde aan dat elk mkb-bedrijf zijn status zou verliezen zodra het een investeerder aantrekt, maar het hof wees erop dat de regeling juist een uitzondering kent voor investeringsmaatschappijen die tussen de 25 en 50 procent van de aandelen houden. Omdat TIP Charging Holdco Ltd boven die grens van 50 procent zit, geldt die uitzondering hier niet. Park&Charge is dus geen mkb-bedrijf en kan zich niet beroepen op het clusterverbod of het splitsingsgebod. Daarmee vielen de belangrijkste vorderingen van Park&Charge weg. Voor haar overige bezwaren, over de verdeling van laadlocaties en het beoordelingscriterium voor elektriciteitsprijzen, zag het hof bovendien geen belang meer: Park&Charge had zelf al aangegeven niet in te schrijven zolang de opdracht deze omvang houdt, dus zou zij ook geen profijt hebben van het slagen van die bezwaren. Het hof bekrachtigde het vonnis van de voorzieningenrechter, op aangepaste gronden, en wees het hoger beroep van Park&Charge volledig af. Park&Charge moet de proceskosten van het hoger beroep dragen: € 851 aan griffiegeld en € 3.870 aan salaris voor de advocaat van de gemeenten, en dezelfde bedragen voor Fimih Energy Solutions en Rebel Development, te vermeerderen met wettelijke rente en eventuele nakosten van € 92 als zij niet op tijd betaalt.
De Gemeente Rotterdam had in 2024 een Europese aanbesteding uitgeschreven voor doelgroepenvervoer, waaronder Wmo-vervoer, leerlingenvervoer en werknemersvervoer. De geraamde waarde van de opdracht bedraagt € 320 miljoen voor vier jaar, met mogelijkheid tot verlenging. RMC Rotterdam B.V. eindigde als winnaar met de maximumscore van 1000 punten. TWZ Connect B.V. en Transvision B.V. eindigden als tweede en derde. Na de gunningsbeslissing maakten zowel TWZ als Transvision bezwaar. Zij stelden dat RMC van de aanbesteding had moeten worden uitgesloten omdat het bedrijf jarenlang jaarrekeningen te laat had gedeponeerd: in 2021 anderhalf jaar te laat, in 2020 twee jaar te laat en in 2018 en 2019 drie jaar te laat. Dit is een economisch delict, aldus de bezwaarmakers, en vormt een ernstige beroepsfout die verplichte uitsluiting rechtvaardigt. Ook zouden RMC's verklaringen in het Uniform Europees Aanbestedingsdocument vals zijn geweest doordat RMC dit niet had gemeld. De Gemeente besloot na afweging RMC niet uit te sluiten. Zij redeneerde dat het te laat deponeren van jaarrekeningen weliswaar een economisch delict oplevert, maar geen direct verband houdt met de inhoud van de opdracht, namelijk het verzorgen van vervoer. De fout geeft naar haar oordeel geen reden om te twijfelen aan de capaciteiten of de professionele integriteit van RMC. Bovendien had RMC de meest recente jaarrekening inmiddels gedeponeerd en administratieve maatregelen getroffen. De voorzieningenrechter in Rotterdam wees de vorderingen van TWZ, Transvision en RMC af. Alle drie gingen in hoger beroep. In hoger beroep speelde allereerst de vraag of de vorderingen nog toewijsbaar waren, nu de Gemeente na het vonnis van de voorzieningenrechter al een overeenkomst met RMC had gesloten. Het Gerechtshof Den Haag oordeelde dat dit niet het geval was. Volgens vaste rechtspraak van de Hoge Raad, het zogenoemde Xafax-arrest, kan een eenmaal gesloten aanbestedingsovereenkomst alleen nog worden aangetast in een beperkt aantal gevallen, zoals bij nietigheid op grond van strijd met de openbare orde op niet-aanbestedingsrechtelijke gronden. TWZ probeerde daar een uitzondering op te vinden via een staatssteunargument. In december 2024 hadden de gemeente via haar dochterbedrijf RET haar aandelen in RMC verkocht aan Rotterdamse Taxi Centrale. TWZ stelde dat dit voor een te lage, niet-marktconforme prijs was gebeurd en daarmee verboden staatssteun opleverde, waardoor de overeenkomst nietig zou zijn. Het hof vond dit niet overtuigend. De enkele omstandigheid dat de verkoopprijs lager lag dan de boekwaarde bij de koper zegt niet genoeg, en een verdere onderbouwing ontbrak. Bovendien viel de staatssteunkwestie, ook als die zou worden aangenomen, onder het aanbestedingsrecht zelf en niet daarbuiten, zodat de Xafax-uitzondering niet van toepassing was. Voor zover de grieven nog beoordeeld werden in verband met de proceskostenveroordeling in eerste aanleg, oordeelde het hof dat de Gemeente in redelijkheid kon besluiten RMC niet uit te sluiten. Bij facultatieve uitsluitingsgronden heeft een aanbestedende dienst een ruime beoordelingsmarge. De rechter toetst slechts of de dienst in redelijkheid tot zijn beslissing heeft kunnen komen. Het hof vond van wel: de fout had geen inhoudelijk verband met de uit te voeren opdracht, RMC had zelfreinigende maatregelen genomen en uitsluiting zou disproportioneel zijn geweest. Het hof bekrachtigde het vonnis van de voorzieningenrechter in alle drie de zaken en veroordeelde TWZ, Transvision en RMC elk in de proceskosten van de andere partijen in hoger beroep, telkens begroot op € 3.407,- per geïntimeerde, vermeerderd met nakosten en wettelijke rente.
Het Ministerie van Defensie schreef een aanbesteding uit voor de levering van dieselbrandstof F-54 met dertig procent HVO, een duurzame biobrandstof gemaakt uit herbruikbare grondstoffen zoals slachtafval en gebruikte plantaardige oliën. Drie bedrijven schreven in, waaronder Catom Distribution B.V. uit Rotterdam en Finco Supply & Trading B.V., ook uit Rotterdam. Finco bood de laagste prijs en kreeg de opdracht voorlopig gegund. Catom maakte bezwaar: zij stelde dat Finco de vereisten over de herkomst en duurzaamheid van de brandstof niet kon nakomen omdat de prijs te laag was voor brandstof die daadwerkelijk via een transparante keten geleverd zou worden. Defensie trok vervolgens zowel de gunning aan Finco als de hele aanbesteding in. De reden: in paragraaf 1.4 van de aanbestedingsleidraad stond als inschrijvingseis dat gegadigden al bij inschrijving inzicht moesten geven in de volledige leveringsketen van de geleverde HVO. Defensie erkende dat dit een vergissing was: die eis kan pas tijdens de uitvoering worden vervuld, omdat pas na een daadwerkelijke levering van een specifieke partij brandstof de herkomst en duurzaamheid kunnen worden aangetoond. Catom accepteerde de intrekking niet en stapte naar de rechter. Zij betoogde dat de eis wel degelijk als inschrijvingseis kon worden uitgelegd, namelijk als de plicht om inzicht te geven in de systematiek en het proces waarmee de leveringsketen wordt geborgd. Zij had in haar eigen inschrijving een schematisch overzicht meegestuurd van de maatregelen van haar toeleverancier. De voorzieningenrechter in Den Haag wees alle vorderingen van Catom af, waarna Catom in hoger beroep ging. Het hof stelt vast dat de woorden "de geleverde HVO" in paragraaf 1.4 duiden op een daadwerkelijk geleverde partij brandstof, niet op een toekomstige levering. Die uitleg sluit aan bij de tekst en is niet te verenigen met de door Catom voorgestane lezing over procesgaranties en systematiek. Omdat niemand bij inschrijving kan weten welke specifieke batch later geleverd wordt, kon geen enkele inschrijver feitelijk aan deze eis voldoen. Het hof oordeelt daarmee dat de eis als inschrijvingseis niet deugdelijk was. Dat alle inschrijvers gelijk werden behandeld, maakt dat niet anders. De onduidelijkheid in de aanbestedingsstukken bleek ook uit het gegeven dat Catom en Finco de eis op verschillende manieren hadden uitgelegd, en dat Catom zelf de identiek geformuleerde uitvoeringseis anders uitlegde dan de inschrijvingseis. Defensie had dan ook een geldige reden om de aanbesteding in te trekken. Een complicerende factor in hoger beroep was dat Defensie inmiddels een nieuwe aanbestedingsprocedure had afgerond. Catom had daarin ingeschreven, maar haar inschrijving werd ongeldig verklaard. Zij bestreed die uitsluiting niet. Daardoor kon het hof de oorspronkelijke vorderingen van Catom sowieso niet meer toewijzen. Toch had Catom nog belang bij de procedure, omdat zij in eerste aanleg was veroordeeld in de proceskosten. Het hof bekrachtigde het vonnis van de voorzieningenrechter volledig. Catom werd veroordeeld in de proceskosten van het hoger beroep: € 3.433 aan de zijde van Defensie en € 2.219 aan de zijde van Finco, te vermeerderen met wettelijke rente als niet binnen veertien dagen wordt betaald.
Dostal Wegenbouw B.V. uit Vorden verloor een Europese aanbestedingsprocedure van de Staat voor wegonderhoud in Noord-Oost Nederland. De concurrent KWS Infra B.V. won het contract door in te schrijven met een innovatief asfaltproduct genaamd KonWéStone: steenslag dat met een speciaal procedé uit gebruikt asfalt wordt teruggewonnen. Dostal vond dat KWS hiermee een ongeldige inschrijving had gedaan en stapte naar de rechter. Kernvraag in de zaak was of KonWéStone als asfaltgranulaat moest worden aangemerkt. Voor het mengsel SMA-nl gold een verbod op asfaltgranulaat, en voor AC-surf gold een maximumpercentage van 30 procent. Als KonWéStone als asfaltgranulaat zou kwalificeren, had KWS die grenzen overschreden en had haar inschrijving ongeldig verklaard moeten worden. Het hof oordeelde dat KonWéStone geen asfaltgranulaat is. KWS heeft een procedé ontwikkeld waarmee de oorspronkelijke steenslag nagenoeg volledig wordt vrijgemaakt van bitumen en fijn toeslagmateriaal. Het resulterende product voldoet aan de technische normen voor primair grof toeslagmateriaal en kwalificeert als steenslag. Dat er nog een kleine hoeveelheid bitumen aan kleeft, maakt dit niet anders: volgens de toepasselijke NEN-norm is 1 procent bitumen toegestaan. Dostal had haar betwisting van deze technische feiten bovendien onvoldoende onderbouwd, terwijl de bewijslast bij haar lag. Dostal voerde ook aan dat de aanbestedingsstukken geen rekening hielden met een product als KonWéStone, omdat dit ten tijde van de aanbesteding nog niet bestond. Het hof verwierp dit argument. Zolang een product voldoet aan de gestelde eisen, maakt het niet uit of het bestaan ervan niet op voorhand bekend was. De redenering van Dostal zou elke vorm van innovatie onmogelijk maken. Een tweede discussiepunt betrof de berekening van de milieuprestatie via de zogenoemde milieukostenindicator. KWS scoorde hier hoog omdat KonWéStone in de productiefase een gunstige milieubelasting heeft. Dostal stelde dat de berekeningssystematiek hierdoor werd uitgehold, omdat voor de hergebruiksfase met vaste forfaitaire waarden werd gerekend. Het hof stelde vast dat deze rekenmethode al in de aanbestedingsstukken was uitgewerkt en voor alle inschrijvers gelijk gold. Dostal had haar bezwaren hiertegen in een eerder stadium, vóór inschrijving, naar voren moeten brengen. Het hof bekrachtigde het vonnis van de rechtbank Den Haag en veroordeelde Dostal Wegenbouw in de proceskosten van het hoger beroep, begroot op € 3.404, te vermeerderen met wettelijke rente als niet binnen veertien dagen wordt betaald.