Hoge Raad verwerpt cassatie NVM in mededingingsrechtelijk geschil over software voor makelaars — HR:2014:149
mededingingsrecht / onrechtmatige daad ondernemersvereniging
Eiser / verzoeker
NVM (Nederlandse Vereniging van Makelaars in Onroerende Goederen en Vastgoeddeskundigen), eiseres in cassatie
Verweerder / gedaagde
Curator in het faillissement van HPC Hard & Software Services B.V.
Hoge Raad verwerpt zowel het principale beroep van NVM als het incidentele beroep van de curator; de veroordeling van NVM wegens strijd met artikel 6 Mededingingswet blijft in stand en de zaak gaat door naar de schadestaatprocedure.
- Een besluit van een ondernemersvereniging kan ook de mededinging beperken op een markt waarop de vereniging zelf actief is, niet alleen de markt van de leden; wil tot mededingingsbeperking is daarvoor niet vereist.
- NVM handelde in strijd met artikel 6 Mededingingswet door haar leden te verplichten exclusief de module Makelaardij af te nemen, waardoor de mededinging op de markt voor kantoorautomatiseringssoftware werd beperkt.
- Het beroep op verjaring faalt: de stelplicht voor bekendheid met schade rust op de partij die het beroep doet, en NVM onderbouwde uitsluitend bekendheid met de onrechtmatige gedraging, niet met de schade.
- Geen misbruik van economische machtspositie door de late verstrekking van TIARA-specificaties: de curator maakte niet aannemelijk dat de mededinging volledig zou worden uitgeschakeld, mede omdat 20% van de makelaars niet bij NVM was aangesloten.
- De zaak wordt verwezen naar een schadestaatprocedure voor vaststelling van de daadwerkelijk door HPC geleden schade als gevolg van de mededingingsbeperkende besluiten van NVM.
Samenvatting
De NVM, de beroepsvereniging voor makelaars, verloor in 2014 een cassatieprocedure bij de Hoge Raad over een mededingingsrechtelijk geschil met de curator van het inmiddels failliete softwarebedrijf HPC Hard & Software Services B.V. De zaak draaide om de vraag of NVM onrechtmatig had gehandeld jegens HPC door haar leden te verplichten een eigen softwaremodule af te nemen en door technische specificaties voor koppeling met het NVM-systeem TIARA pas laat beschikbaar te stellen aan anderen dan haar preferred supplier Realworks B.V.
HPC had in de jaren tachtig en negentig software ontwikkeld voor makelaarskantoren in de regio Den Haag, waaronder een objectuitwisselingssysteem en het kantoorautomatiseringspakket OMA. NVM ontwikkelde in diezelfde periode haar eigen landelijke systeem, Masterplan 2000, en later TIARA. NVM stelde gebruik van deze systemen verplicht voor haar leden en ging een joint venture aan met BaseNet om het pakket Realworks als preferred supplier aan leden aan te bieden. Hoewel NVM aan HPC de mogelijkheid van een koppeling openlijk leek te bieden, stelde zij de benodigde technische specificaties voor aansluiting op TIARA pas in maart 2004 beschikbaar aan andere leveranciers. Op dat moment was het pakket TIARA-Realworks al gereed. HPC ging op 14 januari 2004 failliet.
De curator van HPC vorderde schadevergoeding van NVM wegens onrechtmatig handelen. Het gerechtshof Amsterdam oordeelde dat NVM in strijd had gehandeld met artikel 6 van de Mededingingswet door haar leden te verplichten de softwaremodule Makelaardij exclusief van NVM af te nemen. Daarmee had NVM als ondernemersvereniging de mededinging op de markt voor kantoorautomatiseringssoftware voor makelaars beperkt. Het hof verwees de zaak naar een schadestaatprocedure.
In cassatie voerde NVM onder meer aan dat een besluit van een ondernemersvereniging alleen in strijd kan zijn met het mededingingsverbod als het gaat om coördinatie op de markt waarop de leden zelf actief zijn. De Hoge Raad verwierp dit standpunt. Uit de tekst van artikel 6 Mededingingswet en de rechtspraak van het Europese Hof van Justitie volgt dat een besluit van een ondernemersvereniging ook de mededinging op een andere markt kan beperken, namelijk een markt waarop de vereniging zelf economisch actief is. NVM's wil om de mededinging te beperken speelt daarbij geen rol, omdat de wet ook besluiten met een mededingingsbeperkend gevolg verbiedt, niet alleen besluiten met die strekking.
NVM deed ook een beroep op verjaring. Zij stelde dat HPC al eind jaren negentig bekend was met zowel de schade als de aansprakelijke partij. Het hof had dit beroep verworpen omdat NVM onvoldoende had onderbouwd dat HPC destijds daadwerkelijk met de schade bekend was. NVM had de bekendheid met schade uitsluitend afgeleid uit de bekendheid met de onrechtmatige gedragingen zelf. De Hoge Raad liet dit oordeel in stand. HPC verkeerde jarenlang in de veronderstelling dat een koppeling met het NVM-systeem nog mogelijk was, en het mededingingsbeperkend gevolg werd pas gaandeweg duidelijk.
De curator had in het incidentele cassatieberoep ook betoogd dat NVM misbruik had gemaakt van een economische machtspositie door de TIARA-specificaties pas laat te verstrekken. Het hof had dit verworpen omdat de curator niet aannemelijk had gemaakt dat de mededinging volledig zou worden uitgeschakeld en dat de specificaties onontbeerlijk waren bij gebrek aan alternatieven. De Hoge Raad bevestigde dit oordeel. Omdat 20% van de makelaars niet bij NVM was aangesloten, kon HPC nog steeds op de markt actief zijn en was volledige uitschakeling van de mededinging niet aangetoond.
De Hoge Raad verwierp zowel het principale beroep van NVM als het incidentele beroep van de curator. NVM werd veroordeeld in de proceskosten van de curator van € 373,34 aan verschotten en € 2.200 voor salaris. De curator werd veroordeeld in de proceskosten van NVM van € 68,07 aan verschotten en € 2.200 voor salaris. De zaak gaat terug naar de schadestaatprocedure, waarin moet worden vastgesteld welke schade HPC daadwerkelijk heeft geleden door de mededingingsbeperkende besluiten van NVM.
Betrokken advocaten
mr. P.J.M. von Schmidt auf Altenstadt
verweerder
mr. B.M.M. Reuder
verweerder
Betrokken rechters
Gerelateerde uitspraken
ECLI:NL:GHAMS:2025:2723, Gerechtshof Amsterdam, 14-10-2025, 200.344.381/01
Gerechtshof Amsterdam · Civiel Recht
ECLI:NL:HR:2025:1152, Hoge Raad, 18-07-2025, 24/02839
Hoge Raad · Civiel Recht
ECLI:NL:HR:2025:757, Hoge Raad, 16-05-2025, 24/00570
Hoge Raad · Civiel Recht
ECLI:NL:PHR:2024:850, Parket bij de Hoge Raad, 30-08-2024, 23/02886
Parket bij de Hoge Raad · Civiel Recht
Gegevens
Datum uitspraak
Instantie
Hoge RaadRechtsgebied
Civiel Recht; MededingingsrechtZaaknummer
12/04488
Procedure
Cassatie
Formele relaties
Op de hoogte blijven
Laat het weten als er hoger beroep of een vervolg komt in deze zaak.
Nieuwe uitspraken van deze rechters
- dhr. mr. F.B. Bakels
- dhr. mr. C.A. Streefkerk
- dhr. mr. A.H.T. Heisterkamp
- mw. prof.mr.drs. G. de Groot
vast rendement
- Vastgoed als zekerheid
- Kwartaalbetalingen
- Vanaf €30.000
Let op! Geen vergunning- en geen prospectusplicht voor deze activiteit.
Recente uitspraken
In 2007 legde de Europese Commissie vijf grote lift- en roltrapfabrikanten, waaronder Kone, gezamenlijk boetes op van bijna € 1 miljard wegens kartelafspraken in België, Duitsland, Luxemburg en Nederland. Kone kreeg voor de Nederlandse inbreuk, die liep van 1999 tot 2004, een boete van bijna € 80 miljoen. De Stichting Elevator Cartel Claim (SECC) werd in 2010 opgericht om namens gedupeerde afnemers schadevergoeding te innen. SECC sloot daarvoor overeenkomsten met 122 bedrijven en organisaties, de zogeheten claimhouders, en startte procedures bij de rechtbank Rotterdam. Eén van de centrale vragen in deze zaak was of vorderingen van een deel van de claimhouders waren verjaard. De vijfjarige verjaringstermijn begint te lopen op het moment dat de benadeelde daadwerkelijk bekend is met de schade én met de daarvoor aansprakelijke persoon. Het hof Den Haag oordeelde eerder dat die termijn in maart 2008 was aangevangen, toen de Europese Commissie haar beschikking openbaar maakte op haar website en de samenvatting ervan publiceerde in het Publicatieblad van de Europese Unie. Veertien claimhouders hadden voor die datum geen stuitingsbrief ontvangen en hun vorderingen golden daardoor als verjaard. SECC voerde in cassatie aan dat het hof ten onrechte aannam dat de loutere beschikbaarheid van de beschikking gelijkstaat aan daadwerkelijke bekendheid van de claimhouders. De Hoge Raad verwerpt dit betoog. Het hof had een vermoeden van bekendheid ontleend aan de openbaarmaking van de beschikking, en het was vervolgens aan SECC om dat vermoeden te ontzenuwen. SECC had geen feiten of omstandigheden aangevoerd waaruit bleek dat individuele claimhouders desondanks onvoldoende geïnformeerd waren. Bovendien sluit deze benadering aan bij een recente uitspraak van het Hof van Justitie van de EU in de zaak Heureka/Google, waarin is bepaald dat de verjaringstermijn in beginsel aanvangt op de datum van publicatie van de beschikking in het Publicatieblad, ongeacht of die beschikking al definitief is. Een tweede geschilpunt betrof de vraag of een stuitingsbrief van één rechtspersoon binnen een concern ook de verjaring stuit voor andere rechtspersonen binnen datzelfde concern. SECC stelde dat, omdat het mededingingsrecht uitgaat van het begrip 'onderneming' als economische eenheid, een stuitingshandeling van één groepsmaatschappij ook effect heeft voor de andere. Het hof wees dit af, en de Hoge Raad bevestigt dat oordeel. Naar Nederlands recht komt een recht op schadevergoeding toe aan een rechtspersoon, niet aan een economische eenheid. Een rechtspersoon kan niet stilzwijgend stuiten namens andere rechtspersonen van dezelfde groep. Van een karteldeelnemer kan bovendien niet worden verlangd dat hij na het verstrijken van de verjaringstermijn rekening houdt met vorderingen van alle entiteiten die mogelijk tot dezelfde economische eenheid behoren, zeker niet omdat hij die samenstelling vaak niet eens kent. Kone had op haar beurt ook cassatieberoep ingesteld tegen onderdelen van het arrest van het hof. De Hoge Raad verwerpt ook dit beroep, zonder nadere motivering, omdat de klachten geen vragen opwerpen die van belang zijn voor de rechtseenheid of rechtsontwikkeling. De Hoge Raad verwerpt beide cassatieberoepen. SECC wordt veroordeeld in de proceskosten aan de zijde van Kone, begroot op ruim € 3.000. Kone wordt op haar beurt veroordeeld in de proceskosten aan de zijde van SECC, eveneens begroot op ruim € 3.000.
De Hoge Raad heeft het cassatieberoep van Commerz Nederland N.V. tegen Havenbedrijf Rotterdam N.V. (HbR) verworpen. Het gaat om een langlopend juridisch geschil waarbij de hoogste civiele rechter van Nederland heeft geoordeeld dat de klachten van Commerz niet kunnen leiden tot vernietiging van het arrest van het gerechtshof Amsterdam. De zaak heeft een lange voorgeschiedenis. De Hoge Raad deed eerder in 2016 al uitspraak in dit geschil, waarna de zaak terugkeerde naar het gerechtshof Amsterdam. Dat hof wees op 9 juli 2019 opnieuw een arrest, waartegen Commerz Nederland vervolgens cassatie instelde bij de Hoge Raad. In cassatie toetst de Hoge Raad niet de feiten van een zaak opnieuw, maar beoordeelt hij uitsluitend of het lagere gerecht het recht correct heeft toegepast. De Hoge Raad kan een zaak afdoen zonder uitgebreide motivering als de klachten geen vragen opwerpen die van belang zijn voor de rechtseenheid of de rechtsontwikkeling. Dat is hier het geval: de Hoge Raad paste artikel 81 van de Wet op de rechterlijke organisatie toe, waarmee hij aangeeft dat de klachten van Commerz onvoldoende gewicht hebben om een uitgebreid gemotiveerd oordeel te rechtvaardigen. De Hoge Raad verwierp het beroep en veroordeelde Commerz Nederland in de proceskosten. Die kosten werden vastgesteld op € 6.802,34 aan verschotten en € 2.200,00 voor salaris, te vermeerderen met de wettelijke rente als Commerz niet binnen veertien dagen na de uitspraak betaalt.
Een Duitse rechtspersoon en een particulier hebben tevergeefs geprobeerd een arrest van het gerechtshof 's-Hertogenbosch aan te tasten via cassatie bij de Hoge Raad. Het geschil betrof een procedure tegen Bureau Beheer Landbouwgronden en de Provincie Limburg. De zaak sleept al jaren. De rechtbank Limburg deed eerder uitspraken in 2015 en 2017, waarna het hof 's-Hertogenbosch in 2018 en 2019 arrest wees. Tegen het laatste arrest van het hof, uit januari 2019, stelden de eisers beroep in cassatie in bij de Hoge Raad. De Hoge Raad oordeelt dat de klachten die de eisers hebben aangevoerd niet kunnen leiden tot vernietiging van het arrest van het hof. De Hoge Raad maakt daarbij gebruik van zijn bevoegdheid om een oordeel niet uitgebreid te motiveren wanneer de klachten geen vragen opwerpen die van belang zijn voor de rechtseenheid of de rechtsontwikkeling. Dit is een zogeheten artikel 81-afdoening, waarbij de Hoge Raad het cassatieberoep zonder inhoudelijke toelichting verwerpt. De Hoge Raad verwerpt het cassatieberoep en veroordeelt de eisers in de proceskosten. Zij moeten € 882,34 aan verschotten en € 2.200 aan salaris voor de advocaten van de Provincie c.s. betalen, te vermeerderen met de wettelijke rente als zij dit bedrag niet binnen veertien dagen voldoen.
De Kamer van Koophandel Nederland (KvKN) mocht van de Hoge Raad geen gratis digitale ondernemingsplannen aanbieden aan startende ondernemers. Dat deed zij namelijk in strijd met het mededingingsverbod dat in de Wet op de kamers van koophandel is opgenomen. De zaak werd aangespannen door Easystart B.V. en Visionplanner B.V., twee Woerdense bedrijven die al sinds 1996 softwareproducten verkopen waarmee ondernemers zelf een ondernemingsplan kunnen opstellen. De kamers van koophandel boden vanaf 1996 hulpmiddelen voor het opstellen van ondernemingsplannen aan: eerst als papieren model, later als betaalde cd-rom voor € 19,50 en vanaf april 2007 gratis via hun website. Easystart en Visionplanner verkochten vergelijkbare producten, aanvankelijk voor € 49,-- en later voor € 15,--, en zagen hun marktpositie bedreigd door het gratis overheidsaanbod. De twee bedrijven stapten naar de rechter en vorderden een verklaring dat de kamers van koophandel onrechtmatig handelden, aangevuld met een vordering tot schadevergoeding. De grondslag was artikel 30 van de Wet KvK, dat kamers van koophandel verbiedt werkzaamheden te verrichten die leiden tot mededinging met ondernemers of vrije beroepsbeoefenaren als die mededinging uit het oogpunt van een goede marktwerking ongewenst is. De kamers wierpen tegen dat het aanbieden van zo'n ondernemingsplan tot hun wettelijke informatietaak behoorde en dat het mededingingsverbod daarom niet van toepassing was. Zowel de rechtbank Den Haag als het gerechtshof Den Haag gaven Easystart en Visionplanner gelijk. Volgens het hof traden de kamers buiten hun wettelijke taak om inlichtingen van algemene aard te verstrekken. Bovendien gold het mededingingsverbod wel degelijk: een kamer van koophandel moet haar activiteiten staken zodra gelijkwaardige dienstverlening in voldoende mate door het bedrijfsleven wordt aangeboden. Aan beide voorwaarden was voldaan: het product van Easystart en Visionplanner was gelijkwaardig aan het KvK-ondernemingsplan, en het was in heel Nederland via internet beschikbaar. KvKN stelde cassatie in bij de Hoge Raad en voerde aan dat het hof te beperkt had geoordeeld. Volgens KvKN had het hof de volledige marktstructuur moeten analyseren, inclusief de vele andere partijen die gratis modelondernemingsplannen op internet aanbieden. Daarnaast betoogde KvKN dat de aanwezigheid van slechts één commerciële concurrent onvoldoende is om te concluderen dat sprake is van ongewenste mededinging. De Hoge Raad verwierp deze redenering. De wet vereist niet dat de markt uitputtend in kaart wordt gebracht voordat geconcludeerd kan worden dat gelijkwaardige dienstverlening in voldoende mate wordt aangeboden. Onder omstandigheden kan zelfs het aanbod van één commerciële onderneming al voldoende zijn om het mededingingsverbod te laten gelden. Het hof had verder terecht de Nederlandse markt als de relevante markt aangemerkt, wat begrijpelijk is nu het gaat om een via internet aan alle Nederlandse starters aangeboden dienst. De Hoge Raad verwierp het cassatieberoep en veroordeelde KvKN in de proceskosten: € 818,34 aan verschotten en € 2.200,-- voor salaris van de advocaten van Easystart en Visionplanner.