ECLI:NL:PHR:2020:422, Parket bij de Hoge Raad, 24-04-2020, 19/00234 — PHR:2020:422
Samenvatting
Goederenrecht. Bestanddeelvorming (art. 3:4 lid 2 BW). Fysieke verbondenheid met hoofdzaak. Is gestold aluminium in ovens van elektrolysefabriek bestanddeel geworden van de ovens en elektrolysefabriek? Beschadiging van betekenis. Fysieke of vermogensrechtelijke gevolgen van afscheiding? Ingangsdatum wettelijke rente. Samenhang met zaak 19/00263 en 19/00271.
Betrokken advocaten
mr. G.R. den Dekker
eiser
Gerelateerde uitspraken
ECLI:NL:GHSHE:2019:4464, Gerechtshof 's-Hertogenbosch, 10-12-2019, 200.216.570_01
Gerechtshof 's-Hertogenbosch · Civiel Recht; Burgerlijk Procesrecht
ECLI:NL:HR:2019:1690, Hoge Raad, 01-11-2019, 18/03607
Hoge Raad · Civiel Recht
ECLI:NL:HR:2019:1041, Hoge Raad, 28-06-2019, 18/00648
Hoge Raad · Civiel Recht; Insolventierecht
ECLI:NL:HR:2019:732, Hoge Raad, 17-05-2019, 18/00633
Hoge Raad · Civiel Recht; Internationaal Privaatrecht
Gegevens
Datum uitspraak
Instantie
Parket bij de Hoge RaadRechtsgebied
Civiel Recht; GoederenrechtZaaknummer
19/00234
Formele relaties
Op de hoogte blijven
Laat het weten als er hoger beroep of een vervolg komt in deze zaak.
vast rendement
- Vastgoed als zekerheid
- Kwartaalbetalingen
- Vanaf €30.000
Let op! Geen vergunning- en geen prospectusplicht voor deze activiteit.
Recente uitspraken
Een notaris kreeg een bevel om meer geld uit te keren dan hij in werkelijkheid had, en vroeg de Hoge Raad om hulp. De advocaat-generaal vindt dat hij in cassatie niet-ontvankelijk is, maar dat hij wel ergens bij de rechter moet kunnen aankloppen. Het gaat om een geëxecuteerd pand dat deels op naam stond van het inmiddels failliete RepairExpert B.V. Na de executieverkoop bleef € 42.458,54 over. Omdat de schuldeisers het niet eens werden over de verdeling, benoemde de voorzieningenrechter van de rechtbank Midden-Nederland een rechter-commissaris voor een rangregeling, de procedure waarin wordt vastgesteld wie hoeveel van de restopbrengst krijgt. Voor de curator en de beslagleggers bleef daarvan de helft over, € 21.229,27, omdat RepairExpert maar voor de helft eigenaar was. Daarna ging het mis. Vanuit het kantoor van de notaris werd de rechter-commissaris bericht dat er ook een waarborgsom van € 181.809,35 beschikbaar was die bij de verkoopopbrengst hoorde. De rechter-commissaris nam dat over. Later bleek dat die waarborgsom nooit op de kwaliteitsrekening van de notaris was ontvangen. Toch stelde de rechter-commissaris in november 2025 de definitieve verdeling vast op basis van het te hoge bedrag. Hij beval de notaris bij bevelschrift, in executoriale vorm, om uit te keren wat de schuldeisers volgens die staat toekwam. De notaris stelde cassatieberoep in tegen die beschikking. Kort daarvoor had hij de rechter-commissaris gevraagd de rangregeling te heropenen. Dat gebeurde: in april 2026 besloot de rechter-commissaris tot heropening en in mei 2026 gaf de rechtbank een nieuw bevelschrift op basis van de juiste opbrengst. De notaris is toch niet gerust. Het gesloten stelsel van rechtsmiddelen houdt in dat een rechterlijke uitspraak alleen via een wettelijk rechtsmiddel kan worden aangetast. Als de nieuwe beschikking daarmee in strijd is, kan het oude bevel nog altijd tegen hem worden uitgevoerd. De advocaat-generaal geeft de notaris op dat punt gelijk: de zorg is geen spook. Dat de notaris zijn eigen vermogen moet aanspreken terwijl de schuldeisers materieelrechtelijk nooit meer kunnen krijgen dan de daadwerkelijke executieopbrengst, raakt volgens hem aan het recht op toegang tot de rechter en aan de eigendomsbescherming van het EVRM. De notaris moet dus tegen de beschikking kunnen opkomen. Cassatie is daarvoor volgens de A-G alleen niet de juiste route. Dat rechtsmiddel staat open voor partijen en belanghebbenden die in een eerdere instantie zijn verschenen, en de notaris was geen van beide. Normaal gesproken is een notaris geen belanghebbende in een rangregeling, en de A-G vindt dat dat zo moet blijven. Het cassatieberoep raakt bovendien niet de kern: de rechter-commissaris besliste niet onjuist, maar kreeg onjuiste gegevens aangeleverd. Zou de Hoge Raad vernietigen, dan moet er alsnog een nieuwe rangregeling komen. De klachten over het deel van de opbrengst dat aan een medeeigenaar toekwam, zouden de notaris sowieso niet baten, omdat dat hem niet raakt. De A-G ziet twee mogelijke wegen. Ten eerste kan de heropening worden gezien als een tweede, correctieve rangregeling waarin de notaris bij uitzondering belanghebbende is. Dan is de nieuwe beschikking geldig en heeft de notaris geen belang meer bij zijn cassatieberoep. Ten tweede kan derdenverzet openstaan, een buitengewoon rechtsmiddel voor wie geen partij was in een procedure maar wel in zijn rechten wordt benadeeld. De A-G vindt dat dit in dit uitzonderlijke geval maatwerk kan bieden, ook al heeft dat middel de reputatie nauwelijks te worden toegepast. Een executiegeschil is een derde, onvolmaakte mogelijkheid. De A-G geeft de Hoge Raad uitdrukkelijk in overweging zich uit te laten over de vraag welke rechtsingang de notaris heeft. De conclusie strekt tot niet-ontvankelijkverklaring van de notaris in zijn cassatieberoep.
Een motorjacht werd in 2019 verkocht en overhandigd aan een koper die het volledige bedrag van € 199.500 betaalde, maar het schip is nooit juridisch overgedragen. Voor de overdracht van een ingeschreven schip is een notariële akte nodig die in de openbare registers wordt ingeschreven. Die stap is overgeslagen, waardoor de eigendom bij de scheepshandelaar Shipcaryachts International bleef. Toen dat bedrijf in 2021 failliet ging, vorderde de curator het jacht terug. De koper weigerde en onttrok het schip aan het zicht van de curator. De procureur-generaal bij de Hoge Raad, advocaat-generaal De Bock, concludeert dat de curator gelijk heeft. De conclusie is een advies aan de Hoge Raad; de Hoge Raad beslist zelf later. De zaak draait om een verkoopconstructie met twee gelieerde bedrijven. Shipcaryachts was de ingeschreven eigenaar van het jacht, maar de koopovereenkomst werd gesloten met het zusterbedrijf CTH Beheer, dat het schip niet in eigendom had. Beide bedrijven werden bestuurd door dezelfde twee mannen. CTH gaf de sleutels aan de koper en liet hem het schip gebruiken. Toen in 2021 een schuldeiser van Shipcaryachts beslag legde op het jacht, loste de koper die schuld af. Een bestuurder beloofde daarna het schip uit te schrijven bij het Kadaster, maar dat gebeurde niet. In juli 2021 ging Shipcaryachts failliet, in september 2021 volgde CTH. In de procedure die de koper tegen de curator begon, wees de rechtbank Amsterdam zijn vorderingen af. In hoger beroep oordeelde het gerechtshof Amsterdam in september 2025 anders. Het hof erkende dat Shipcaryachts nog eigenaar was, maar vond dat de curator het schip toch niet kon opeisen. Volgens het hof kon het bedrijf zelf dat buiten faillissement ook niet doen, omdat het met de verkoop had ingestemd. Daarnaast zou opeisen in strijd zijn met de zogeheten Berzona-regel van de Hoge Raad: de curator mag een voor het faillissement door de schuldenaar geleverde prestatie niet ongedaan maken. De advocaat-generaal ziet dat anders. Wie een zaak houdt zonder dat hij daartoe een recht heeft, moet haar op verzoek van de eigenaar afgeven. De koper had alleen een koopovereenkomst met CTH, en die geeft hem geen recht jegens Shipcaryachts om het schip te houden. De curator maakt dus geen recht geldend dat het bedrijf zelf niet had. Dat het bedrijf zelf mogelijk geen succesvol beroep op zijn eigendom had kunnen doen, betekent niet dat de curator dat ook niet kan. De curator treedt op voor alle schuldeisers van het failliete bedrijf, en dat is volgens de A-G een gerechtvaardigd belang. Ook de Berzona-regel staat dit niet in de weg. De curator beroept zich niet op de faillissementstoestand, maar op een bevoegdheid uit de wet: het eigendomsrecht van het failliete bedrijf. Een andere uitkomst zou bovendien in strijd zijn met het beginsel dat schuldeisers in gelijke positie gelijk worden behandeld. De koper zou dan een betere positie krijgen dan andere schuldeisers, terwijl het schip juridisch gewoon tot de boedel behoort en feitelijk bij de koper zou blijven. De A-G wijst nog op twee fouten van het hof. Het hof is buiten de grenzen van de rechtsstrijd getreden door de Berzona-regel ter sprake te brengen, terwijl de koper daar zelf geen beroep op had gedaan en de curator daar uitdrukkelijk geen toestemming voor gaf. Ook sprak het hof een verklaring voor recht uit over 'rechtmatig bezit' die de koper niet had gevorderd. De conclusie strekt tot vernietiging van het arrest van het hof en tot verwijzing van de zaak naar een ander hof voor verdere behandeling.
Twee bedrijven met aangrenzende percelen in een Overijsselse gemeente liggen al jaren in de clinch over erfdienstbaarheden. Nadat Total Security in 2021 eigenaar werd van haar perceel, ontdekte ze dat de buurman, een B.V. die het naastgelegen erf bezit, zonder overleg graafwerkzaamheden had uitgevoerd. Die buurman liet rioolbuizen aanleggen die aansloten op de pompput van Total Security. Later plaatste diezelfde buurman een hek tussen de percelen, waardoor Total Security haar parkeerplaatsen nauwelijks nog kon bereiken: voorheen reden bestuurders via het terrein van de buurman een bocht om in te parkeren, maar het hek maakte dat onmogelijk. De percelen waren tot 1997 in handen van één eigenaar. Bij de splitsing van de eigendom werden diverse erfdienstbaarheden gevestigd, waaronder een recht van weg en een gootrecht voor het perceel van de buurman. Er werd echter geen erfdienstbaarheid gevestigd die Total Security het recht gaf om via het naastgelegen erf haar parkeerplaatsen te bereiken. Total Security stelde bij de rechter dat zo'n recht wél was ontstaan, namelijk door verjaring: gedurende meer dan twintig jaar reden bestuurders over het perceel van de buurman om te kunnen parkeren, en die situatie was ook zichtbaar en duurzaam vanwege de gemarkeerde parkeervakken. De rechtbank wees de vorderingen van Total Security af en kende de buurman juist een deel van de gevorderde boetes toe, omdat Total Security een eigen hek had geplaatst dat de erfdienstbaarheid van weg van de buurman zou hebben belemmerd. Het gerechtshof Arnhem-Leeuwarden draaide dit oordeel om. Het hof verklaarde voor recht dat door bevrijdende verjaring een erfdienstbaarheid was ontstaan ten laste van het perceel van de buurman, inhoudende dat Total Security via dat perceel haar parkeerplaatsen mag bereiken. Bovendien moest de buurman het door haar geplaatste hek verwijderen, op straffe van een dwangsom. De eerder betaalde boetes moest de buurman ook terugbetalen. De buurman stapte naar de Hoge Raad. In de nu verschenen conclusie adviseert Procureur-Generaal Valk om het cassatieberoep te verwerpen. Hij bespreekt uitgebreid de juridische discussie over wanneer iemand een erfdienstbaarheid door verjaring kan verkrijgen. Normaal gesproken is dat moeilijk, omdat het gebruik van andermans erf voor een erfdienstbaarheid, zoals een overpad, nooit exclusief is en doorgaans kortdurend. Tolerantie van de eigenaar, 'gedogen', sluit bezit uit. Dat maakt rechtbanken en literatuur terughoudend: een vriendelijke houding tegenover de buurman mag niet snel leiden tot verlies van rechten. Volgens de P-G is de situatie hier echter bijzonder. De percelen waren ooit van één eigenaar en de inrichting, de gemarkeerde parkeervakken, was van meet af aan duurzaam afgestemd op het gebruik van het naastgelegen erf. Zo bezien was het bezit van de erfdienstbaarheid feitelijk aanwezig vanaf de splitsing in 1997. Na twintig jaar hoeft niet meer onderzocht te worden of het gebruik rechtmatig was: het recht sluit dan aan bij de al die tijd bestaande feitelijke situatie. Dat de buurman zelf tot 2010 mede-eigenaar was van het vermeende heersende erf, doet daaraan niet af, omdat de maatschap ook een andere maat had en het gebruik gewoon doorging na de overdracht in 2010. Over het gootrecht, de kwestie waarover Total Security zelf cassatieberoep instelde, adviseert de P-G eveneens tot verwerping. Het hof oordeelde dat de buurman de rioolbuizen mocht aansluiten op de pompput van Total Security, gelet op de praktische omstandigheden ter plaatse. Dat oordeel berust op een feitelijke waardering en geeft geen blijk van een onjuiste rechtsopvatting. De P-G concludeert dat geen van de klachten in het principale noch in het incidentele cassatieberoep doel treft. De Hoge Raad moet beide beroepen verwerpen, waarmee het arrest van het hof in stand blijft: de buurman moet het hek verwijderen en de eerder betaalde boetes, in totaal € 7.703, terugbetalen aan Total Security.
Een Amsterdamse parochie probeerde een erfpachtrecht dat al sinds 1931 bestaat te beëindigen door het op te zeggen. De erfpachter, een vrouw die samen met haar inmiddels overleden man het recht in 1982 had verkregen, accepteerde de opzegging niet. De zaak belandde uiteindelijk bij de Hoge Raad, waar de procureur-generaal (een adviseur van de Hoge Raad) nu heeft geconcludeerd dat het cassatieberoep van de parochie verworpen moet worden. De parochie beriep zich op artikel 14b van de erfpachtakte uit 1931. Daarin staat dat de eigenaar het erfpachtrecht kan beëindigen als zij de grond 'naar haar oordeel' nodig heeft voor 'eigen doeleinden'. De parochie voerde twee redenen aan: financiële nood en de behoefte om drie zusters van een samenwerkingsverband van parochies te huisvesten. Het hof Amsterdam, dat eerder in de zaak uitspraak deed, oordeelde dat de woorden 'naar haar oordeel' niet betekenen dat de parochie volledig vrij is in haar beslissing. Een dergelijke uitleg zou de erfpachter overleveren aan de willekeur van de grondeigenaar. De rechter toetst daarom marginaal: hij beoordeelt of de parochie in redelijkheid kon oordelen dat het perceel voor eigen doeleinden nodig was. Die toets doorstond de parochie niet. Het financiële argument sneuvelde omdat de wens om meer inkomsten te genereren niet valt onder 'nodig hebben voor eigen doeleinden'. Het hof wees er bovendien op dat de erfpachtakte en latere akten geen mogelijkheid bevatten om de canon te verhogen. Als een financieel argument wél voldoende zou zijn voor opzegging, zou de parochie de dreiging van opzegging kunnen gebruiken om alsnog een hogere canon af te dwingen, wat in strijd is met de afspraken die partijen hadden gemaakt. Het argument over de huisvesting van zusters strandde om twee redenen. Ten eerste zijn de zusters niet in dienst van de parochie zelf, maar van een andere congregatie. Het huisvesten van mensen die niet bij de parochie horen, is in redelijkheid geen 'eigen doeleinde' van de parochie. Dat het Samenwerkingsverband waarin vijf parochies zijn verenigd rechtspersoonlijkheid bezit, maakt dit niet anders: niet is aangetoond dat de parochie op grond van dat samenwerkingsverband ook daadwerkelijk verplicht is de zusters te huisvesten. Ten tweede had de parochie onvoldoende onderbouwd dat de woning van de erfpachter geschikt en nodig was voor de zusters, terwijl die al tijdelijk elders woonden. De procureur-generaal bij de Hoge Raad sluit zich in zijn conclusie aan bij beide oordelen van het hof. Hij concludeert dat geen van de cassatieklachten van de parochie slaagt en adviseert de Hoge Raad het beroep te verwerpen. Als de Hoge Raad dit advies volgt, staat vast dat het erfpachtrecht van de vrouw voor onbepaalde tijd doorloopt en de opzegging door de parochie geen rechtsgevolg heeft gehad.
Twee buren strijden al jaren over een strook grond van enkele meters breed die kadastrraal eigendom is van de ene partij, maar feitelijk in gebruik is bij de andere. De vrouw die perceel 1 bewoont, stelde dat haar rechtsvoorgangers door jarenlang onafgebroken gebruik eigenaar zijn geworden van de strook via verjaring. De man die perceel 2 bezit, betwistte dat en hield vast aan de kadastrale grens als eigendomsgrens. De rechtbank Noord-Holland stelde de vrouw grotendeels in het gelijk. Het hof Amsterdam bekrachtigde dat vonnis in april 2025. De discussie in hoger beroep en cassatie beperkt zich uiteindelijk tot één deel van de strook, het zogeheten deel 1: het stuk grond tussen de woning van de vrouw en een hekwerk dat op het perceel van de man staat. Het hof stelde vast dat de rechtsvoorgangers van de vrouw vanaf 1975 of 1977 onafgebroken, ondubbelzinnig en naar buiten toe kenbaar de feitelijke macht over dat deel hebben uitgeoefend. Daarvoor wees het hof op een combinatie van omstandigheden: een overbouw van de badkamer en schoorsteen over de kadastrale grens, een openslaande deur die naar buiten openzwaait over de grens, een regenafvoerpijp over de grens, een ondergrondse waterput, een kelderkoekoek en een betegeld terras van stoeptegels dat tot eind jaren negentig als terras met tuinmeubilair werd gebruikt. De man ging in cassatie. Zijn belangrijkste bezwaar was dat het hof de afzonderlijke gedragingen ten onrechte als voldoende heeft beschouwd voor eigendomsverkrijging door verjaring, en dat een betegeld terras van 7,5 vierkante meter niet het bezit van de gehele strook van 70 vierkante meter kan opleveren. Procureur-Generaal Bartels, die de Hoge Raad adviseert over de te nemen beslissing, legt in zijn conclusie uit waarom de cassatieklachten zijns inziens niet slagen. Hij bekritiseert daarbij uitdrukkelijk het redeneren met zogenoemde 'bezitsdaden'. Volgens hem is het onjuist om afzonderlijke gedragingen één voor één te beoordelen en te concluderen dat elk afzonderlijk onvoldoende is voor bezit. Het gaat erom of het samenstel van gedragingen in de gegeven context naar verkeersopvattingen een kenbare eigendomspretentie inhoudt. Wie dat niet doet, mist de vereiste totaalbeschouwing. Over het bezwaar dat slechts 7,5 vierkante meter betegeld was van een strook van 70 vierkante meter, stelt de Procureur-Generaal dat voor bezit van een grondstuk niet vereist is dat elke centimeter of zelfs het grootste deel ervan wordt gebruikt. Het hof heeft oog gehad voor de optische situatie ter plaatse: de aanwezigheid van het terras suggereert gebruik van de ruimte tot aan het hekwerk, terwijl ook niet is vastgesteld dat de rechtsvoorgangers van de man deel 1 hebben gebruikt na plaatsing van dat hekwerk. De overige klachten, waaronder de klacht dat het hof onvoldoende had gemotiveerd waarom de verklaring van een rechtsvoorgangster van de vrouw als bewijs mocht worden gebruikt, faalden eveneens. Bewijswaardering is in beginsel voorbehouden aan de feitenrechter en kan in cassatie alleen op begrijpelijkheid worden getoetst. De conclusie van de Procureur-Generaal strekt tot verwerping van het cassatieberoep. Dit advies bindt de Hoge Raad niet, maar wordt in de praktijk vaak gevolgd.