Amnesty mag bij civiele rechter procederen tegen Amsterdams demonstratieverbod van november 2024 — RBAMS:2026:9739
collectieve actie tegen demonstratieverbod in noodverordeningen, ontvankelijkheid WAMCA
Eiser / verzoeker
Amnesty International, Afdeling Nederland, en zes burgers
Verweerder / gedaagde
Gemeente Amsterdam
De rechtbank verklaart Amnesty en de zes burgers ontvankelijk, geeft partijen zes weken om een schikking te beproeven en houdt iedere verdere beslissing aan.
- Wie de werking van een algemeen verbindend voorschrift rechtstreeks ondervindt, kan bij de burgerlijke rechter terecht; de bestuursrechter bood hier geen voldoende rechtsbescherming.
- Van burgers kan niet worden verlangd dat zij een ontheffing aanvragen om de rechtmatigheid van een noodverordening te laten toetsen.
- Amnesty is als representatieve organisatie met een ideëel doel ontvankelijk; omdat het demonstratierecht iedereen toekomt, hoeft de groep niet nader te worden afgebakend.
- Individuele eisers behouden naast de collectieve actie een eigen belang bij gelijkluidende vorderingen.
- Opt-out en een exclusieve belangenbehartiger zijn niet toegesneden op een vordering over de onrechtmatigheid van een algemeen verbindend voorschrift.
Samenvatting
In november 2024 vaardigde de burgemeester van Amsterdam twee noodverordeningen uit na ongeregeldheden in de stad. Van 8 november 19.00 uur tot 14 november 12.00 uur gold daardoor een verbod om in heel Amsterdam te demonstreren of te vergaderen op de openbare weg of het water. Onder de tweede noodverordening kon de burgemeester uitzonderingen toestaan. De meeste van zes burgers die nu procederen, deden in die dagen als deelnemer of waarnemer mee aan een demonstratie. Zij werden door de politie aangehouden en tot buiten of net binnen de stadsgrens gebracht, soms met geweld. Een van hen wilde demonstreren maar zag daarvan af uit angst voor vervolging.
Amnesty International vroeg de burgemeester op 28 november 2024 publiekelijk te erkennen dat het verbod onrechtmatig was en daarover in overleg te gaan. De burgemeester onderstreepte in haar antwoord het belang van het demonstratierecht, maar vond de beperking door de omstandigheden noodzakelijk. Daarop stapten Amnesty en de zes burgers naar de rechtbank Amsterdam. Zij willen dat de rechtbank verklaart dat de gemeente onrechtmatig handelde met het stadsbrede demonstratieverbod van meerdere dagen, omdat Nederland daarvoor niet formeel een noodtoestand had uitgeroepen zoals mensenrechtenverdragen vereisen. Ook willen zij de gemeente verbieden zo'n algeheel verbod opnieuw in te stellen.
In deze fase gaat het nog niet om de vraag of het verbod onrechtmatig was, maar of de eisers bij de burgerlijke rechter terechtkunnen. Volgens de gemeente hadden zij naar de bestuursrechter moeten gaan, was de groep waarvoor Amnesty opkomt te vaag en hadden de zes burgers geen eigen belang naast Amnesty.
De rechtbank verwerpt die bezwaren. Het verbod gold rechtstreeks voor iedereen in Amsterdam en kwam niet tot stand via een besluit waartegen bezwaar en beroep openstond. Een melding vooraf van een demonstratie is geen voorwaarde om te mogen demonstreren. Dat de burgemeester onder de tweede noodverordening uitzonderingen kon maken, verandert dat niet: van een burger die een regel onrechtmatig vindt, kan niet worden geëist dat hij een ontheffing aanvraagt om die regel te laten toetsen. Er was dus geen bestuursrechtelijke weg met voldoende rechtsbescherming.
Amnesty voldoet aan de eisen voor een collectieve actie met een ideëel doel. Omdat het demonstratierecht iedereen toekomt, hoeft Amnesty de groep niet nader af te bakenen. Met ruim 262.000 leden en een lange staat van dienst op het gebied van mensenrechten is zij volgens de rechtbank representatief, wat de gemeente op de zitting zelf bevestigde. Aan de plicht om eerst overleg te zoeken is voldaan. De zes burgers mogen daarnaast eigen vorderingen instellen, onder meer om hun eigen proceskeuzes te kunnen maken. De gebruikelijke regels voor een collectieve actie, zoals een mogelijkheid om af te haken en een exclusieve belangenbehartiger, past de rechtbank niet toe: een oordeel dat een algemene regel onrechtmatig was, geldt voor iedereen.
Omdat beide partijen het belang van het demonstratierecht onderschrijven, geeft de rechtbank hun zes weken om een schikking te beproeven. Zij wijst daarbij op een arrest van de Hoge Raad van 24 maart 2026, waaruit volgt dat lagere overheden het recht op betoging alleen op grond van een specifieke wetsbepaling mogen beperken. Ook merkt de rechtbank op dat het twijfelachtig is of een rechter de gemeente kan verbieden zulke regels in de toekomst te maken.
De rechtbank verklaart Amnesty ontvankelijk in haar collectieve vorderingen en houdt iedere verdere beslissing aan. Partijen moeten zich op 11 november 2026 uitlaten over het vervolg; procederen zij door, dan moet de gemeente uiterlijk 3 februari 2027 inhoudelijk antwoorden.
Betrokken advocaten
mr. Liauw-A-Joe
gedaagde
Betrokken rechters
Gerelateerde uitspraken
ECLI:NL:RBDHA:2023:2686, Rechtbank Den Haag, 08-03-2023, C/09/641239 / KG ZA 23/38
Rechtbank Den Haag · Civiel Recht
ECLI:NL:RBAMS:2022:6831, Rechtbank Amsterdam, 23-11-2022, C/13/724258 / KG ZA 22-907
Rechtbank Amsterdam · Civiel Recht; Verbintenissenrecht
ECLI:NL:RBDHA:2021:10283, Rechtbank Den Haag, 22-09-2021, C-09-589067-HA ZA 20-235
Rechtbank Den Haag · Civiel Recht
ECLI:NL:RBAMS:2021:3695, Rechtbank Amsterdam, 15-07-2021, C/13/703197 / KG ZA 21-483 HH/TF
Rechtbank Amsterdam · Civiel Recht
Gegevens
Datum uitspraak
Instantie
Rechtbank AmsterdamRechtsgebied
Civiel Recht; Burgerlijk ProcesrechtZaaknummer
C/13/774736
Procedure
Eerste aanleg - meervoudig
Op de hoogte blijven
Laat het weten als er hoger beroep of een vervolg komt in deze zaak.
Nieuwe uitspraken van deze rechters
- dhr. mr. F.L. Bolkestein
- dhr. mr. J.T. Kruis
- dhr. mr. R.A. Veldman
vast rendement
- Vastgoed als zekerheid
- Kwartaalbetalingen
- Vanaf €30.000
Let op! Geen vergunning- en geen prospectusplicht voor deze activiteit.
Recente uitspraken
De Stichting Multilateral Interchange Fees Claims (MIFC) wil Mastercard aansprakelijk stellen in een collectieve schadeclaim namens winkeliers en andere bedrijven die creditcardbetalingen accepteren. Voordat de rechtbank aan de inhoud van die claim toekomt, moet eerst vaststaan of de Stichting wel ontvankelijk is. Daarover heeft de rechtbank Amsterdam op 11 november 2026 een rolbeslissing gegeven. Mastercard Europe, Mastercard Incorporated en Mastercard International Incorporated hebben op 4 november 2026 een conclusie van antwoord genomen die zich beperkt tot de toepassing van het collectieve-actierecht en de ontvankelijkheid. Daarin vroegen zij de rechtbank ook om gebruik te maken van artikel 22 van het Wetboek van burgerlijke rechtsvordering. Dat artikel geeft de rechter de bevoegdheid om een partij te bevelen bepaalde stukken of inlichtingen te verstrekken. De Stichting vond die verzoeken te verstrekkend en te vroeg. Zij wilde niet dat de rechtbank binnen twee weken bij vonnis reageert, maar vroeg om een mondelinge behandeling. Als de rechtbank toch al wilde beslissen, wilde de Stichting zich eerst over de verzoeken kunnen uitlaten. De rechtbank kiest voor een mondelinge behandeling over de ontvankelijkheid van de Stichting. Voor die zitting moet de Stichting uiterlijk tien dagen vooraf bij akte uitleg geven over haar achterban. Het gaat om het aantal bedrijven dat zich op dat moment als benadeelde van Mastercard bij haar heeft aangemeld, welke gegevens over hen zijn vastgelegd en waarom de Stichting meent dat zij tot de omschreven groep behoren. Zijn de actuele gegevens over andere ontvankelijkheidseisen anders dan in de dagvaarding staat, dan moet de Stichting die in dezelfde akte vermelden. Ook moet de Stichting in die akte de procesfinancieringsovereenkomst(en) en eventuele andere afspraken met haar procesfinanciers overleggen. In het exemplaar voor Mastercard mag het budget onleesbaar worden gemaakt. Mastercard krijgt op de zitting de gelegenheid om op de akte te reageren. De Stichting mag zich niet meer uitlaten over de verzoeken tot toepassing van artikel 22. Volgens de rechtbank gaat het om een bevoegdheid die de rechter ambtshalve heeft, dus ook zonder dat een partij erom vraagt. De rechtbank beveelt de Stichting daarmee haar standpunt toe te lichten en de genoemde stukken in het geding te brengen. De zaak komt op 25 november 2026 weer op de rol, zodat partijen verhinderdata kunnen opgeven voor de periode april tot en met juni 2027. Iedere verdere beslissing houdt de rechtbank aan.
Bunq wil mogelijk een procedure beginnen tegen drie personen en een voorlopig getuigenverhoor laten houden. Het gaat om openbare uitlatingen die volgens de bank feitelijk onjuist of misleidend zijn. Een van die drie, een man uit Israël die zelf niet bij de zitting was, vroeg de rechtbank daarna om zijn eigen getuigen te mogen laten horen. Dat verzoek is afgewezen. Het voorlopig getuigenverhoor is een middel om bewijs te verzamelen voordat er een gewone procedure loopt. De rechtbank had dit verhoor eerder bevolen, in een beschikking van 2 juli 2026. Op 20 oktober 2026 zijn getuigen gehoord, onder wie de man zelf. Een dag later vroeg hij om een contra-enquête, een extra ronde waarin de wederpartij tegengetuigen mag laten horen. Ook wilde hij dat de rechtbank vaststelde dat hij daar recht op had, en dat zij hem de processen-verbaal van de verhoren gaf. Volgens de man kent de wet het recht op tegengetuigen toe aan wie bij het verhoor verschijnt, niet alleen aan wie meedeed aan de voorafgaande procedure. Hij wilde getuigen laten verklaren over de feitelijke grondslag van de publieke uitlatingen, de context waarin die waren gedaan en de omstandigheden die van belang zijn voor de beoordeling van de al afgelegde verklaringen. Bunq verzette zich. De twee andere verweerders hadden tijdens de zitting laten weten geen contra-enquête te willen, en de man had er toen zelf ook niet om gevraagd. Bovendien had hij niet uitgelegd wie hij wilde laten horen, en vielen zijn onderwerpen volgens Bunq buiten waar het verhoor over gaat. De rechtbank liet in het midden of de man, die niet was verschenen en zonder advocaat optrad, nog een verzoek om tegengetuigen kon doen. Ook als dat zou kunnen, bleef het verzoek volgens de rechtbank kansloos. Het verhoor gaat alleen over twee beweringen: dat de verweerders grote aantallen klanten vertegenwoordigen, en dat die groep klanten groeit. De drie overige beweringen die Bunq noemde, zijn volgens de rechtbank juridische kwalificaties of niet relevant, en vallen er dus buiten. Over het aantal klanten en de groei hebben de drie verweerders al elk een verklaring afgelegd. De rechtbank vond zonder nadere toelichting niet in te zien welke nog te horen getuige in een contra-enquête iets relevants zou kunnen verklaren. De onderwerpen die de man noemde, maakten dat ook niet duidelijk. Daarom heeft hij volgens de rechtbank geen belang bij het horen van tegengetuigen. Dat geldt ook voor zijn overige verzoeken, zoals de vraag naar afschriften van de processen-verbaal en naar de formele sluiting van het verhoor. Die zijn daarom eveneens afgewezen. De rechtbank wees alle verzoeken van de man af en hield iedere verdere beslissing aan. Eerst moet Bunq laten weten of zij nog meer getuigen wil horen. Daarna beslist de rechtbank hoe het voorlopig getuigenverhoor verdergaat.