Belastingdienst hoeft algoritme-details niet openbaar te maken — RBDHA:2025:9525

Een journalist vroeg de Belastingdienst in 2021 om openheid over de algoritmes die de dienst gebruikt om belastingaangiftes te selecteren voor controle. Hij wilde onder meer weten hoe risicomodellen werken, welke databronnen worden gebruikt en welke indicatoren meespelen bij de selectie. De Belastingdienst maakte een deel van de documenten openbaar, maar hield veel informatie achter. De journalist stapte naar de rechtbank.

De kern van het geschil draaide om de vraag of de Belastingdienst terecht gebruik heeft gemaakt van een weigeringsgrond uit de Wet open overheid (Woo): het belang van inspectie, controle en toezicht. De dienst vreest dat openbaarmaking van details over de selectiemechanismen kwaadwillenden in staat stelt om gericht te ontwijken aan controle — het zogeheten 'gaming the system'.

De journalist voerde aan dat dit risico overdreven is. De risicomodellen zijn naar zijn mening te complex om door burgers te manipuleren op basis van alleen de indicatoren en databronnen. Hij wees erop dat eerder al informatie over tien indicatoren aan de Tweede Kamer was verstrekt, en dat de wegingen en drempelwaarden geheim kunnen blijven zodat het systeem niet te beïnvloeden valt. Bovendien betoogde hij dat transparantie over algoritmes juist cruciaal is, zeker na het toeslagenschandaal. Als journalist wil hij kunnen controleren of de Belastingdienst ongeoorloofde indicatoren gebruikt, zoals nationaliteit of de looptijd van een BSN-nummer.

De rechtbank heeft vertrouwelijk kennisgenomen van de niet-gelakte versie van de betrokken documenten. Op basis daarvan oordeelt zij dat de Belastingdienst de algoritmes die in gebruik zijn niet bovengemiddeld complex zijn. Juist daardoor is elk stukje informatie dat hierover vrijkomt waardevol voor partijen die misbruik willen maken. De dienst heeft bovendien aangetoond dat er al georganiseerde netwerken actief zijn die veel moeite investeren in het ontdekken van selectiemechanismen. Dat risico is aanzienlijk en de journalist kon niet overtuigend aangeven welke specifieke informatie veilig openbaar gemaakt kan worden zonder dit risico.

Ook het argument dat vervallen business rules — regels die uit de modellen zijn gehaald — wel openbaar zouden kunnen worden, treft geen doel. De Belastingdienst legde uit dat vervallen regels vaak worden vervangen door aangescherpte varianten, en dat regels na verloop van tijd ook weer kunnen terugkeren. Daarmee blijft ook die informatie gevoelig.

De rechtbank erkent dat het toeslagenschandaal en andere kwesties bij overheidsinstanties geleid hebben tot terecht verhoogde aandacht voor het gebruik van algoritmes en de risico's op discriminatie. Toch weegt het belang van effectieve belastingcontrole zwaarder dan het journalistieke belang bij transparantie. Omdat de gevraagde informatie bij openbaarmaking beschikbaar wordt voor iedereen — niet alleen de journalist — is het risico op misbruik door kapitaalkrachtige partijen te groot.

De rechtbank verklaart het beroep ongegrond: de Belastingdienst mag de geweigerde informatie over zijn selectie-algoritmes en risicomodellen achter houden.